Hargeysa (HT) – Diblumaasiyiinta gobolka Geeska Afrika, ayaa wax iska waydiiyey sababaha dib u dhigay booqashadii uu Madaxweynaha Somaliland Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi (Cirro) ku tagi lahaa dalka Itoobiya.
Diblumaasiyiinta gobolka, ayaa sheegay inuu jiro walaac ay dadweynaha JSL ka qabaan in dib u dhaca safarka Madaxweynaha ee Itoobiya ay sabab u tahay hoos u dhac ku yimid xidhiidhka Somaliland la leedahay Itoobiya.
Diblumaasiyiinta arrintan ka hadlay, waxa ka mid ah Cabdi Cali Barkhad oo Warbaahinta Caalamiga ah kaga faallooda xaaladaha siyaasadeed ee gobolka iyo Somalilandba.
Cabdi Cali Barkhad oo arrintan kaga hadlay War-bixin uu ciwaan uga dhigay “Waa maxay sababta Booqashada Diblomaasiyadeed ee Itoobiya ay u qaadanayso wakhti dheer?” Ayaa iyadoo dhamaystiran u qornayd sidan:-
Tan iyo markii uu xilka la wareegay Madaxweynaha JSL Mudane Cabdiraxmaan Maxamed Cabdilaahi oo 7 bilood ka soo wareegtay ayaanu weli booqasho rasmi ah ku tegin dalka Itoobiya, arrintaas oo walaac ku abuurtay guud ahaan qaranka Itoobiya.
Dad badan oo reer Somaliland ah, Itoobiya maaha dal ay jaar yihiin oo keliya, balse waxay u taagan tahay saaxiib soo jireen ah, oo xidhiidh diblomaasiyadeed, dhaqaale iyo dhaqanba leh tobannaan sano. Dib u dhaca ku yimid booqashadan istiraatijiyadeed ayaa dhalisay su’aalo ku saabsan xaaladda hadda jirta iyo halka uu mustaqbalka marayo xidhiidhka labadan saaxiib ee isku dhow ee taariikhiga ah.
Somaliland iyo Itoobiya waxa ay lahaayeen xidhiidh diblumaasiyadeed oo aan kala go’ lahayn muddo ka badan afartan sannadood, kaas oo ku qotoma ixtiraam iyo dano istiraatijiyadeed oo ay wadagaan.
Itoobiya waxay Hargeysa ka samaysatay safaarad si buuxda u shaqaynaysa, waana aqoonsi aan caadi ahayn oo laga aqoonsan yahay gobolka, halka Somaliland ay sidoo kale safaarad buuxda ku leedahay Addis Ababa. Joogitaankan hay’aduhu waxay si mug leh uga hadlaan heerka kalsoonida iyo isuduwidda ee taariikh ahaan qeexay xidhiidhkan.
Sidoo kale, sida fudud ee muwaadiniinta Somaliland ugu safri karaan Itoobiya iyaga oo isticmaalaya Baasaboorka Somaliland waa tilmaan xooggan oo niyad wanaag ah. Waxa ay fududaynaysaa ma aha oo kaliya dhaq-dhaqaaqa shakhsi ahaaneed, laakiin sidoo kale ganacsiga, waxbarashada, iyo helitaanka caafimaadka, taas oo ka dhigaysa Itoobiya mid lama huraan u ah dad badan oo reer Somaliland ah.
Jewiga mandaqadda ee maanta sida xawliga ah u kobcaya, ee danaha juquraafiyeedku is beddelayaan, dalalka jaarka ah sida Jabuuti ay aad ugu firfircoon yihiin shaxda siyaasadda Geeska Afrika, Somaliland ma awooddo in ay ka muuqato mawqif diblomaasiyadeed.
Itoobiya, marka loo eego culayskeeda juquraafiyeed iyo sida ay u dhowdahay, waxa ay awood weyn ku leedahay samaynta xulafada gobolka. Booqashada heerka sare ah ee madaxweynaheenu waxay dib u xaqiijinaysaa doorka firfircoon ee Somaliland ee diblomaasiyadda gobolka iyo dib u soo celinta dardargelinta ajandaha laba geesoodka ah.
Si gaar ah, heerka aan la xalin ee heshiiska isfaham (MOU), qaabka la filayo in lagu jaangooyo mustaqbalka iskaashiga Somaliland iyo Itoobiya, waxa uu noqday wax dadweynuhu ka niyad jabo.
Heshiiskan oo ay dad badan oo reer Somaliland ah ay si xamaasad leh u soo dhaweeyeen, ayaa hadda waxa uu ku sii socdaa habacsanaan dhinaca maamulka ah. Dib u dhaciisu waxa uu meesha ka saaray kalsoonidii lagu qabay in ay dhab ka tahay in labada dowladood ay ka dhabeeyaan balan qaadkooda ku aadan iskaashiga labada dhinac.
Aragtida Dadweynaha iyo Walaaca Rejada Siyaasadeed ee Somaliland
Dad badan oo shacab ah ayaa dib u milicsanaya dhaqankii ay dhisteen madaxweynayaashii hore, kuwaas oo mudnaan gaar ah siiyay in ay booqdaan Addis Ababa wax yar ka dib markii ay xilka la wareegeen, taas oo astaan u ahayd in ay ka go’an tahay kobcinta xidhiidhka gobolka. Taas bedelkeeda, aamusnaanta maamulka hadda jira ee arrimaha dublamaasiyadda iyo dib-u-dhacyada muuqda ee xidhiidhka ay la leeyihiin dalka deriska ah ee Itoobiya, ayaa loo arkaa in aanay ahayn fursad la lumiyey oo keliya, balse ay tahay arrin dhib badan oo lagaga baxayo hab-dhaqankii soo jireenka ahaa ee dublamaasiyadda madaxtooyada.
Su’aashu waxay u muuqataa mid weyn, waana dhinacee baa mas’uul ka ah hoos u dhaca xidhiidhka? Ka-qaybgal la’aantu waxay ku soo beegantay wakhti khatar ah, marka xubnaha dawladdu ay u ooman yihiin caddayn, dammaanad qaadis, iyo aragti cad oo mustaqbalka ah.
Dawladdu waxa ay wajahday baahi degdeg ah oo ay wax kaga qabanayso buuqan sii kordhaya ee dadka. Si dib loogu dhiso kalsoonida, waa inay si firfircoon ula wadaagtaa xeeladaheeda diblomaasiyadeed si hufan oo ay fuliso tallaabooyin la taaban karo oo lagu soo nooleynayo iskaashigan muhiimka ah. Hindisahani waxa uu muhiim u yahay in Somaliland ay si hufan uga gudubto caqabadahaas oo ay xoojiso maqaamkeeda gobolka.
Baaq ku saabsan Diblomaasiyadda Istaraatiijiga ah
Waxa lama huraan ah in hoggaanka Somaliland u dhaqmo si go’aan ah oo uu si cad u wada hadlo. Booqashada Madaxweynaha ee Itoobiya maaha mid rasmi ah; waa lama huraan. Booqashadan oo kale waxay u adeegi doontaa:
- In la xaqiijiyo sida ay Somaliland uga go’an tahay nabadda gobolka, iskaashiga, iyo is-dhexgalka dhaqaalaha, hore u riixdo MOA oo xalliso caqabad kasta oo taagan.
- Saamaynta sii kordheysa ee ka imanaysa ciyaartoyga kale ee gobolka ee doonaya inay Somaliland takooraan.
- Dib u soo celinta kalsoonida muwaadiniinta ee qorshaha siyaasadda arrimaha dibedda ee dawladda.
Gabagabo
Itoobiya waxay u taagan tahay Somaliland jaarka ugu wanaagsan istraatijiyad ahaan, taasoo muujinaysa xidhiidh u bislaaday kobac.
Waxaa lama huraan ah inaan qaadno tallaabooyin wax ku ool ah oo lagu xoojinayo xidhiidhkan, iyadoo loo marayo dadaallo diblomaasiyadeed oo muuqda oo firfircoon.
Muwaaddiniinta Somaliland waxay xaq u leeyihiin inay helaan xidhiidh cad, wada-shaqayn macno leh iyo natiijooyin la taaban karo, halkii ay ka ahaan lahaayeen jawiga aamusnaanta iyo fadhiidnimada ee muddada dheer soo jiray.
Booqashada aadka loo wada sugayo ee uu ku tagi doono Addis Ababa Madaxweyne Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi (Cirro) waxa uu awood u leeyahay in uu wakhtigan u noqdo mid muhiim ah iskaashigan.
Booqashada noocan ahi kuma koobna oo kaliya soo celinta kalsoonida labada qaran ee waxa kale oo ay kordhinaysaa iskaashiga arrimaha muhiimka ah, oo nolol cusub u soo kordhinaya mid ka mid ah isbahaysiga shisheeye ee ugu muhiimsan Somaliland.
Booqashadan dublamaasiyadeed wuxuu u gogol xaadhi karaa mustaqbal barwaaqo u horseeda Somaliland iyo Itoobiya, taas oo muujinaysa sida ay uga go’an tahay in laga wada shaqeeyo ujeedooyinka iyo danaha wadaagga ah…”