Waxa qoray: Joshua Meservey oo ah cilmi-baadhe sare oo ka tirsan mac’hadka Hudson Institute
Israaiil, ayaa kicisay dood diblomaasiyadeed bishii hore kadib markii ay noqotay dalkii ugu horreeyay ee si rasmi ah u aqoonsada Somaliland, oo ah dal ku yaalla Geeska Afrika oo leh muhiimad istaraatiiji ah. Madaxweyne Donald Trump, ayaa isna bishii Ogos sheegay in maamulkiisu “ka fiirsanayo” aqoonsiga Somaliland.
Si kastaba ha ahaatee, xaqiiqada ah in Somaliland si dhab ah u tahay dal shaqaynaya oo madax-bannaan ayaa ka dhigaysa doodda aqoonsigeeda mid aan laga baxsan karin.
Muddo 35 sano ah, aqoonsi caalami ah ayaa ahaa tiirka ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda ee Somaliland. Waxay lahayd dhowr maalmood oo madax-bannaani ah kadib dhammaadkii xilligii gumaystihii Ingiriiska sanadkii 1960, balse waxay si degdeg ah ula midowday Soomaaliya (Soomaalidii Talyaaniga) si loo dhiso Jamhuuriyadda Soomaaliya. Dabayaaqadii siddeetameeyadii, colaadda u dhexeysay xukuumaddii Muqdisho iyo xubno ka tirsanaa beesha Isaaq ee gobolladii waqooyiga ayaa isu beddeshay xasuuq. Ciidamadii qaranka Soomaaliya ayaa burburiyay caasimadda Hargeysa, waxayna dileen ama barakiciyeen boqolaal kun oo beesha Isaaq ah. Somaliland waxay mar kale ku dhawaaqday madax-bannaani sanadkii 1991.
Tan iyo xilligaas, Somaliland waxay dhistay dawlad u shaqaynaysa si ka wanaagsan qaar ka mid ah dalalka Afrika ee la aqoonsan yahay. Si kastaba ha ahaatee, dalalka Afrika badankoodu way ka baqdaan inay ka hor yimaaddaan Midowga Afrika, kaas oo ka soo horjeeda aqoonsiga Somaliland inkastoo warbixintii Midowga Afrika ee 2005 ay qiratay in dalabka Somaliland uu yahay mid “taariikh ahaan gaar ah isla markaana iskiis isu caddeynaya.” Intaa waxaa dheer, Somaliland ma dalbanayso wax ka baxsan xuduudaheeda gumaysiga, taas oo waafaqsan mabda’ii ay dejisay hay’addii ka horreysay Midowga Afrika. Haddana, hoggaamiyeyaal badan oo Afrikaan ah ayaa ka baqaya in aqoonsigu dhiirrigelin doono dhaqdhaqaaqyo gooni-u-goosad ah, inkastoo xaaladda Somaliland ay si cad uga duwan tahay.
Sidaas darteed, waddan aan Afrikaan ahayn ayaa qaaday tallaabadii ugu horreysay. Danaha Israaiil ee Somaliland si fudud ayaa loo fahmi karaa. Somaliland waxay leedahay qiyaastii xeeb 500 mayl ah oo ku teedsan marin badeed aad u muhiim ah: gaar ahaan marinka koonfureed ee Bab al-Mandab, kaas oo isku xidha Badda Cas iyo marinnada ganacsiga caalamiga ah, isla markaana muhiim u ah ganacsiga badda ee Israaiil. Dekedda ganacsi ee Berbera, oo dhawaan dib loo casriyeeyay, waxay sidoo kale noqon kartaa marin ay Itoobiya oo ah waddan aan bad lahayn kana mid ah quwadaha dhaqaale iyo diblomaasiyadeed ee gobolka ka hesho bad.
Somaliland waxay sidoo kale ku taallaa dhinaca kale ee Gacanka Cadmeed, iyada oo ka soo hor jeedda Yemen, oo hoy u ah Al-Qaacidada Jasiiradda Carabta iyo Xuutiyiinta, koox argagixiso oo Iran taageerto kuwaas oo weerarro gantaallo iyo diyaarado aan duuliye lahayn ku qaaday maraakiibta caalamiga ah iyo dhulka Israaiil.
Tan iyo doorashadii qaran ee ugu horreysay sanadkii 2001, Somaliland waxay si joogto ah u qabatay doorashooyin xor iyo xalaal ah, kuwaas oo ay madaxda xilka haysay si nabad ah ugu wareejiyeen talada. Waa meesha ugu xasillooni da badan gobolka Bariga Afrika ee qalalaasaha badan, waxayna si wax ku ool ah isaga difaacday kooxaha argagixisada ah ee Soomaaliya ku baahsan. Waxay leedahay lacag u gaar ah, calankeeda, dawlad, ciidan, baasaboorro iyo xidhiidho diblomaasiyadeed.
Taariikhdan ayaa sabab u ah diidmada Somaliland ee ku aaddan dib-u-mideyn ay la yeelato Soomaaliya, iyo dadaalkeeda ay kaga fogaanayso xidhiidhka waxyeellada leh ee ay la leedahay deriskeeda koonfureed. Hoggaamiyeyaasha musuqmaasuqa miidhan ah ee Muqdisho waxay inta badan ku mashquulsan yihiin loollan awoodeed, mararka qaarna waxay adeegsadaan maleeshiyaadkooda si ay u xalliyaan khilaafaad siyaasadeed. In ka badan 15 sano, Al-Shabaab oo ka mid ah laamaha ugu halista badan ee Al-Qaacidada ayaa gacanta ku hayay qaybo ka mid ah dalka.
Maraykanku wuxuu la wadaagaa Israaiil danaha amni iyo dhaqaale ee gobolka, Somaliland-na waxay noqon kartaa furin ka mid ah tartanka caalamiga ah ee u dhexeeya Maraykanka iyo Shiinaha. Dalka deriska la ah ee Jabuuti waxaa ku yaalla saldhigga millatari ee kaliya ee Maraykanku ku leeyahay Afrika, halka Shiinuhu uu isna halkaas ka furay saldhig milatari oo aad uga weyn sanadkii 2017, isla markaana uu xidhiidh dhow la leeyahay xukuumadda Jabuuti. Somaliland si cad ayay u taageersan tahay Maraykanka, waxayna xidhiidh diblomaasiyadeed la samaysay Taiwan sanadkii 2020.
Si kastaba ha ahaatee, Trump weli ma aqoonsan Somaliland. Qaar ka mid ah maamulka ayaa ka walaacsan in Soomaaliya ay jari karto iskaashiga la-dagaallanka argagixisada ee ay la leedahay Maraykanka, haddii ay arrintaas ka aargoosanayso. Taasi waa suurtagal, waana lama huraan in lala dagaallamo Al-Shabaab iyo Daacish ta Soomaaliya. Hase yeeshee, suurtagalnimada welwelkan laftiisu waxay muujinaysaa in Muqdisho ka maqan tahay go’aanka uu Maraykanku uga baahan yahay saaxiib la-dagaallanka argagixisada kala shaqeeya. Waxaa kale oo jira dalal kale, sida Turkiga, oo si weyn ugu lug leh amniga Muqdisho kana cabsan doona inay arkaan Al-Shabaab oo qabsada. Maraykankuna wuxuu gaadhi karaa ujeeddooyin badan oo la-dagaallanka argagixisada ah isaga oo si toos ah ula shaqeeya qaar ka mid ah dawlad-goboleedyada federaalka ee Soomaaliya.
Aqoonsiga Somaliland wuxuu xanbaarsan yahay khataro. Waa dal la tacaalayaa kacdoon beeleed oo ka jira bariga. Qaar ka mid ah dawladaha gobolka ee ka soo horjeeda madax-bannaanideeda ayaa isku dayi kara inay xasillooni darro ka abuuraan. Shiinuhu waa cadow cad maadaama uu ka soo horjeedo xidhiidh ka Somaliland iyo Taiwan. Sidoo kale
Aqoonsiga Somaliland waa xaqiiqo jirta, waana saldhig lama huraan u ah dhisidda siyaasad wax ku ool ah. Dacwadda Muqdisho ee ah in aqoonsiga Somaliland uu burburinayo midnimada, dhuleed iyo madax-bannaanida Soomaaliya wuxuu ku dhisanyahay sawir mala-awaal ah. Soomaaliya may ahayn dal si dhab ah u mideysan tan iyo siddeetameeyadii. Dawladdu waxay xakamaysaa dhul aad u yar, waxayna ku tiirsantahay ciidamo shisheeye oo ilaaliya, iyo dawladaha dibadda oo maalgeliya.
Inkasta oo la fahmi karo in Muqdisho ay ku riyooto in ay noqoto dal mideysan oo madax-bannaan marka la eego dhibaatada dheer ee Soomaaliya soo martay, haddana waxay dunida ka dalbanaysaa inay ka qaybqaadato mala-awaal. Israaiil ayaa noqotay dalkii ugu horreeyay ee diida inuu sii wado khiyaaligaas balse waa inaanay noqon kii ugu dambeeyay ee ay dalal kalena xaqiiqada wajahaan.
